Potwierdzenie przyczyny niedokrwistości można uzyskać, wykonując kilka badań laboratoryjnych. Za ich pomocą w wielu przypadkach można również rozpoznać niedobór żelaza jeszcze przed spadkiem stężenia hemoglobiny.

W początkowym etapie niedoboru żelaza dochodzi do spadku stężenia żelaza w puli magazynowej (ferrytyna). Stężenie ferrytyny w surowicy i żelaza w szpiku kostnym maleją. W następnym etapie pojawia się spadek stężenia żelaza w surowicy i zwiększa się stężenie transferyny (wzrasta zdolność wiązania żelaza w surowicy). W warunkach prawidłowych transferyna jest wysycona żelazem w około 1/3.

Tabela 1
Różnicowanie różnych typów niedokrwistości

Prawidłowe stężenie ferrytyny w surowicy krwi młodej, zdrowej kobiety waha się od 15 do 300 žg/ml. Na niedobór żelaza wskazuje wartość 12 žg/ml lub poniżej.

Ocena stężenia żelaza w surowicy, nawet w połączeniu z określeniem całkowitej zdolności wiązania żelaza (TIBC) nie jest pewnym wskaźnikiem zasobów żelaza w organizmie, ponieważ stężenie żelaza zmienia się w szerokich granicach i zależy od różnych czynników, np. spożycia posiłku czy obecności infekcji. Jednak obniżenie stężenia żelaza w surowicy poniżej 65 žg% należy zdecydowanie uznać za nieprawidłowe.

Inne metody diagnostyczne, takie jak ocena stężenia komórkowego receptora dla transferyny (TfR), czy biopsja szpiku zarezerwowane są dla wyjątkowych przypadków, np. ciężkich niedokrwistości, nie reagujących na typowe leczenie.

Wystąpieniu niedokrwistości z niedoboru żelaza możemy zapobiegać, podając ciężarnej preparaty żelaza. Dawka 60 - 80 mg elementarnego żelaza dziennie począwszy od wczesnej ciąży zapewnia utrzymanie parametrów morfologicznych na prawidłowym poziomie, ale nie zapewni uzupełniania, ani tym bardziej odbudowy tkankowych zasobów żelaza. Światowa Organizacja Zdrowia zaleca doustną suplementację żelazem w dawce 30 - 60 mg (dawka profilaktyczna) ciężarnych kobiet z prawidłowymi zasobami żelaza, a w dawkach 120 - 240 mg (dawka terapeutyczna) ciężarnych nie posiadających wystarczających zapasów. Jednak z wielu względów, między innymi z powodu dość często występujących objawów nietolerancji preparatów żelaza, podawanie żelaza wszystkim ciężarnym jest kontrowersyjne.

Pomocne w określeniu wskazań do leczenia żelazem może być określenie stężenia ferrytyny w pierwszym trymestrze ciąży. Jeżeli jest ono niższe, niż 50 žg/ml, może to stanowić to wskazanie do rozpoczęcia suplementacji żelazem.

W praktyce, po stwierdzeniu niedokrwistości u ciężarnej należy rozpocząć leczenie doustnym preparatem żelaza w dawce 120 - 240 mg/dobę, w dawce podzielonej na 2-3 w ciągu doby, na 1-2 godziny przed posiłkami. Jeżeli poza niedoborem żelaza nie ma dodatkowych zaburzeń, odpowiedź na leczenie jest szybka. Można się spodziewać wzrostu stężenia hemoglobiny o około 0.8 g%/tydzień (niezależnie od drogi podawania żelaza).

Do typowych objawów ubocznych towarzyszących podawaniu żelaza drogą doustną należą zaburzenia żołądkowo-jelitowe, nudności i zaparcia. Występują one u około 25% leczonych żelazem pacjentek i są zwykle związane z wysokimi dawkami żelaza.

Odsunięcie momentu rozpoczęcia leczenia żelazem do 16 tygodnia ciąży oraz zmniejszenie dawki dziennej do 100 mg zwykle powoduje ustąpienie objawów. W przypadku konieczności podawania wyższej dawki można podjąć próbę leczenia preparatami o przedłużonym uwalnianiu żelaza, które są lepiej tolerowane, można również zalecić pacjentce przyjmowanie tabletki w trakcie lub po posiłku, (mimo, iż na czczo wchłania się ono znacznie lepiej).

Brak poprawy po leczeniu żelazem może wynikać z tego, że pacjentka nie stosuje się do naszych zaleceń i nie przyjmuje leku lub niedokrwistości towarzyszą zaburzenia wchłaniania żelaza. Dla potwierdzenia tego stanu zalecane jest wykonanie krzywej obciążenia żelazem. W praktyce polega ona na podaniu doustnie jakiegoś preparatu żelaza, na przykład 1 g siarczanu żelazowego (7.5 tabl. Ascoferu) i ocenie stężenie żelaza w surowicy w kilka godzin później. W niedokrwistościach z niedoboru żelaza wzrost stężenia żelaza w surowicy jest szybki i osiąga bardzo wysokie wartości po 3-4 godzinach. W przypadku zaburzeń wchłaniania stężenie żelaza wzrasta jedynie nieznacznie.

W ciąży najczęstszą przyczyną zaburzeń wchłaniania są wymioty i obniżenie kwasowości soku żołądkowego. Wchłanianie żelaza można poprawić podając leki przeciwwymiotne lub preparaty zakwaszające.

Jeżeli mimo naszego postępowania nie dochodzi do poprawy parametrów morfologii, należy podjąć próbę podania żelaza drogą parenteralną.

Wprawdzie jednorazowe wstrzykniecie 1000 mg żelaza zapewnia pokrycie zapotrzebowanie na ten pierwiastek na cały okres ciąży, lecz jest ono bolesne dla pacjentki i czasem pozostają po nim ciemne przebarwienia skory. Dlatego podaje się żelazo drogą domięśniową w dawkach podzielonych lub drogą dożylną. Ze względu na to, że dożylne podawanie żelaza może, wprawdzie rzadko, powodować reakcję anafilaktyczną, należy rozpoczynać je bardzo powoli, ściśle kontrolując stan pacjentki. Z wielu względów pozajelitowe podawanie żelaza powinno być ograniczone do wyjątkowych przypadków.

W ciężkich niedokrwistościach, kiedy nie ma szansy na normalizację parametrów morfologii do czasu porodu, należy rozważyć konieczność transfuzji krwi (koncentratu krwinek czerwonych), szczególnie, jeżeli pacjentka ma nasilone objawy niedokrwistości.

Omawiając metody leczenia niedokrwistości z niedoboru żelaza nie można pominąć znaczenia odpowiedniej diety. Najwięcej dobrze przyswajalnego żelaza zwiera mięso, wątroba, nerki, poza tym warzywa, takie jak soja i fasola. Duża ilość żelaza występuje w żółtku jaj, gruszkach i figach. Nie ma sensu zalecać pacjentce jedzenia w dużej ilości szpinaku, ponieważ, wbrew utartym poglądom, żelazo w nim zawarte jest bardzo trudno wchłanialne.